




Yɨˈp taˈngkaˈ iga nuˈmyajpaˈ juˈuts angjagoˈoyiˈ dyam yaguiñ naspaˈ ixɨˈ. Tankutɨˈɨyɨypaˈ iga kutoptobaytyaap tantɨgangjuj ityuumiñ, iga aknɨktaap tunggak angeeymɨˈ. Tyiityam ikuˈámpaˈ yɨˈp tootoˈ ikujɨɨsseetpaˈ taˈngkaˈ nasneyajwɨbam iga ingakayajpaˈ angjagoˈoyiˈ ityeguedapaˈap.
Yɨbam taˈngkaˈ tañixpaˈ iga tsaam angpɨkneˈ, sɨˈɨbam ity angjagoˈoyiyaj iga ijakyajtoˈobaˈ yɨˈp nuˈmkuy juuty ikujɨsneyaj iga ikuˈixyajpaˈ juuty naspaˈ, kejawatkuy iga jeempɨgam ikujakyajpaˈ. Ity pɨɨxiñtyam moˈam yoomtam ikuyujkayajpaˈap iga tachiˈiyajpaˈ ijɨɨxiˈ iga jeˈm nuˈumi dyaˈ iwɨɨwadaypaˈ tantɨgangjoom.
Wɨɨˈaap tanɨm iga jeˈm nuˈumiˈ iwatyajpaˈap angjagoˈoyiˈ iga iknɨkpaˈ tuumiñ moˈam ijɨɨxiˈ tunggak angeeymɨˈ iga ikooñwɨyaypaˈ uxang tuumiñ, ipɨktsongpaˈ ikuchiˈibaˈ iga jeˈam imɨˈɨchiˈ. Tanɨmpaˈ iga ijaˈamangnotpaˈ tyiityam wɨɨˈaap iwat moˈam tyiityam pɨˈɨmɨytyaap iga iwaadyiñ juˈuts angjagoˈoyiˈ.
Yɨbam taˈngkaˈ naypaˈ, ikuyooxakayajpaˈ, ikuwatseetyajpaˈ pɨɨxiñtyam moˈam yoomtam tantɨgangjoom. Jesɨk jeˈm kupujoykuy dyaˈ taˈixpɨkpaˈ tantumpɨy jemum ity jeˈm nuˈumiˈ iga kukakseetyajpaˈ ijɨɨxiˈ wɨɨˈayajiñ ikooñwɨyyaj.
Tañixpaˈ yɨˈp taˈngkaˈ juˈuts tuum kaˈakuy tamatspaˈ moˈam dyam tatsakpaˈ jeempɨgam wɨɨˈaap iñuk tuum jaamaˈ iga takkaˈataap tantɨgangjoom. Juuty tanámpaˈ moˈam itypaˈ yɨˈp taˈngkaˈ keˈnam dyaˈ wɨɨˈaap taksaawpɨk. Tantɨɨwɨˈ jempɨk nakootkuˈmtaap yɨˈp taˈngkajoom uxtyamtyi togoypaˈ iga tantɨwɨtam tɨgangjoompɨk ikupɨkyajiñ tyiityam ingmatpaˈ. Sɨˈɨbam sɨˈ ikuˈámaytyaa juutypɨk tatsoychiˈityaap iga yɨˈp taˈngkaˈ odom pujiñ iñɨk, sɨˈ ikujɨɨstaa juutypɨk kujaktaap yɨˈp jɨɨxiˈ iga tamtumpɨy tanyojpaˈ jesɨk kunumaytyaap tantɨgangjoom.
Jesɨk tuum angjagoˈoyiˈ kuyajpaˈ iyooxakuy tantɨgangjoom agui itypaˈ jɨɨyiˈ siiga iwatpaˈ iwɨɨdyaytsaˈatɨk, siiga nasjuypaˈ, siiga kaammyungjuypaˈ, siiga iniˈitypaˈ jaˈyang xix ityaˈañijoom, siiga iniˈitypaˈ ityɨngkuymaˈymayoˈykuy, siiga dyaˈ kukaˈpspaˈ iga ikkuyajpaˈ tuum yooxakuy juˈuts jesɨk jaktaa iga kukoomtaap nɨˈ Attebet naktampakpɨˈk iga dyam taktsɨˈypaˈ nɨˈ tantɨgangjoom.
Tunggak angeeymɨˈ juuty tañixpaˈ iga nuˈumnɨɨmpaˈ jesɨk mixɨˈɨbaˈ iñkammyungjoom Kaapñɨɨˈɨm mikteeñtyaap tungtsaajiyukmɨˈ iga angjagoˈoyiˈ ikuˈixpaˈap tung ixunyajpaˈ tuumiñ moˈam dyatyii iñwatneˈ iga mich iñyojpaˈ moˈam dyaˈ iñwɨɨtsakneˈ iñtyootkaammyung.

Wɨɨ iga tantumpɨy tantɨgangjoom tanyooxakaˈiñ iga odoy naxiñ jeˈm nuˈumiˈ
​
Es trascendental que en la comunidad todos trabajemos para combatir la corrupción.

Pekam iga agui ikusunɨyyajpaˈ tuumiñ ikooñwɨyyaj juˈuts angjagoˈoyiˈ. Nas iga tuum kuwiñpatskuy dyam ichakyajtoˈobaˈ idyɨk angjagoˈoyi iyooxakuytɨkmɨˈ. Tantɨɨwɨtam iga dyaˈ kuyujneyaj tɨˈpyajtaa iga ingnuˈkyajiñˈ yooxakuytɨkmɨˈ jeempɨgam iknaskayaj jaamaˈ. Jemum idyɨk wiˈkyajpaˈ keˈnam sɨngwatyajpaˈ idyɨk ixɨyaj. Núk jaamaˈ iga Kunusnaxyukmɨpɨˈk angjagoˈoyiˈ ikutsaat polisiyoj iga ikpoyɨyyajiñ tantɨwɨtam.
Jeˈm jaamaˈ agui kukoomyajtaa gas, agui tujkiˈmyaj sɨngyukmɨˈ iga poyyajiñ tantɨɨwɨtam. Nɨmyajpaˈ idyɨk tantɨɨwɨtam keˈnam ñiiwiˈ takukomaytyaa tañixkuyjoom. Jeˈm jontɨngkuy jeyjeyoypaˈ nuntanaxwiñ. Iga sɨˈ ikuˈámtaa iityam ingnúkneyaj angjagoˈoyiˈ yooxakuytɨkmɨˈ.
Tunggak aamtyɨy nas iga ikooñwɨy tuum angjagoˈoyiˈ moˈam jeempɨˈk dyaˈ ikooñwɨy agui ijoykaˈ moj angaajiyaj nawiipyajtaa tsaˈamɨˈ nuntaˈ wiñtyi tungjoom juuty nasyajpaˈ kaamyung, nuntasɨngñiˈ tantɨɨwɨtam dyaˈ tsaˈayajpaˈ angayaj ityuˈmmɨyaj.
Tunggak jaamaˈ angjagoˈoyiyaj natujyajtaa tungjoom moˈam dyam ikakps jeˈm tunggak iyooxakuy Attebet. Nɨmyajpaˈ tantɨɨwɨtam iga jeempɨk tujtaa iga dyaˈ ixunpaˈ iñumayyajiñ tantɨgangjuj ityumiñ jeempɨˈk kutsaattaap iga yooxpadoypaˈ juuty itypaˈ tɨkwatkuy, witywidyoykuywatkuy, kuyujkuytɨkwatkuy.
​
Manangmadaytyamtoˈobaˈ iga tanámpaˈ Attebet iga ity akkuyujoykɨˈɨwɨñ makapɨˈk tantɨgangjoom juuty dyaˈ wɨɨˈaap iñkejayyay tsɨɨxtyam nuntajɨɨyiˈ. Weeñiˈ ijuyputyajpaˈ iyooxakuy juuty toomi tsɨˈypaˈ ityɨgangjoom jeempɨgam mojpaˈ jeˈm tangka iga sɨˈɨbam ity tsɨɨxtyam, woñtyam, kuyujkuytɨkoom juuty dyaˈ sɨˈ ikuyujkayaj ijayyaj, moˈam imayyaj tanagmaatyiˈ. Tunggak angjagoˈoyiˈ kuyujkuytɨkoom mojpaˈ ichiˈ yooxakuy ityɨɨwɨtam.
Jesɨk mojpaˈ iga nakkaˈamyajtagaakpaˈ tantɨɨwɨtam juˈuts angjagoˈoyiˈ iga mɨɨchyajpaˈ. Mojpaˈ iñɨmayyajtaa iga keˈnam tsukyaj jesɨk númyajpaˈ. Nɨmayyajtaaptyim iga keˈnam tɨˈɨpich. Iga dyatyii iwatyaj jesɨk nasyaj iga angjagoˈoyiˈ, iga iyooxakuy iktungɨyyaj iga tumtum jaamaˈ nuˈmyaj.
Wiñɨk yɨˈp angjagoˈoyiˈ iga ityeguedayajpaˈ dyaˈ ii ingakayajpaˈ iga dyaˈ idyɨk ity yojoykuy, tsaamityam akkaˈmyajtaap iga ikuyooxakayajpaˈ tantɨgangjoom.
Sɨˈɨbam iga yojyajtaap tsaam itypaˈ angaakuy iga ityumpɨy tsɨˈyyajtoˈobaˈ iga angjagoˈoyiˈayajajtoˈobaˈ. Angjagoˈoyiyaj iyooxakuy ikayyajiñ jeˈm nuˈumiˈ iga ikuˈixyajpaˈ juuty ity jeˈm taˈngkaˈ, juutypɨˈk kejajwatyajpaˈ jesɨk iˈixyajpaˈ iga naspaˈ ixɨˈ.
Yɨˈp jaamaˈ tankujɨɨstaˈmpaˈ juutypɨˈk tantɨwɨtam ichakyajpaˈ iga nuˈmyajpaˈ tanangjoktaˈmpaˈ iga miñpaˈap aamtyɨy iga iwɨɨkuyooxakayajiñ tantɨgangjuj ityumiñ iga weeñi tantɨwɨɨtam dyapɨk iniˈity tyiimɨ iwatyajpaˈ ityɨk iktsɨyyajiñ tuumiñ yooxpadoykuy, dyapɨˈk iniˈity tyiimɨˈ iktsukumyajpaˈ juuty witywidyoyyajpaˈ ipɨktsongyajiñ tuumiñ yoopadoykuy.
Jesɨk tuum tantɨɨwɨ mojpaˈ nangkejtaajiˈ iga ikunɨkpaˈ tuum kuwiñpatskuy moˈam okmɨˈ kukakpaˈ ijɨɨxi ikunɨkpaˈ tunggak jeempɨgam nɨmaytyaap iga namaytyaa. Tankuˈixpaˈ iga ken dyaˈ wɨɨˈaap tanjak yɨˈp taˈngkaˈ angjagoˈoyiˈ ityeguedapaˈap tanɨmaypaˈ iga ikuyooxakayajpaˈ inisɨyaj tyiityam iwatyajpaˈ, ikkaˈmyajpaˈ ijɨɨxiˈ, odoy tamatsaptaptamiñ iga miiñiñ tuum tantɨɨwɨˈ tanɨmayiñ tyii tanwatpaˈ, tanpɨguiñ tanjɨɨxiˈ iga tantɨgangjoom wɨɨˈayajiñ ikuyooxakayaj.
1 Originaria de Soteapan, Veracruz y Licenciada en Gestión intercultural para el desarrollo. Personal como Lingüista en la Lengua Nuntajiiyi’ de la Academia Veracruzana de las Lenguas Indígenas.
Revista Kiwani – Todos los derechos reservados – 2025


