Teꞌ ore päntam yäti ijtyaju ꞌyijkutyam Uxpanapa zona zoqueꞌomo, tey nuꞌkyaju jujtzyek pokuꞌajku tzitzunh kotzäjk temä Chiapas teꞌ 1982. Temäꞌina kyupkuy San Pedro Yaspac, Chiapas, jujtzye tese pokuꞌajku kotzäjk mityaju Veracruz.
Temä tzyajkyaju kyupkuy, nyajs, kyuꞌtkuy, yoskuy, myumu teꞌ ijtyajpapäꞌina. Näpyajpa tzampäntam tema teꞌ anhkiꞌmpapäꞌis kupkuy jaraꞌina. Teꞌis mitapä anhkiꞌmi, mitapä tzyame jujtzye wäꞌkte sunyi ijtyaꞌä, tesena ijtyajpapä tema Chiapas. Yäki Veracruz jujtzye yajksyu mityajupä, jaꞌ musä nyeꞌtyaꞌe tiram, neꞌtyaju myusokyuy, ꞌyoreram, tekonte jujtzyek opyajpana nijpya’e tumkyotzojkyajpapä; tum jama opyajpana tumä mojkomo, eyapä jama opyajpana eyapä mojkomo, tesena yosyajpapä. Te’ yomoram tzyäjkyajpapä kasyi wi’kuy, te’re nyo makyajpana mojkomo, teserike jujtzyek täjtzyäjkyajpapä tesena yosyajpapä. Ji’nä tumi ji’n yosyajpapäꞌina.
Ponyi ponyi yäꞌki Veracruz tzyäjkyaju kyupkuy, ꞌyijkuy, tese jujtzye kätu poya myeꞌtzyajuꞌu iyä maꞌ anhkiꞌmi, ijtuꞌina kupkuꞌis jara, tese syutyajpapäꞌina iyä maꞌ wiri najs koroya, kupkuꞌis koroya, anhmakyuy koroya, iyä maꞌ wätzäki toto. Tekonte myeꞌtzyaju, nyäyiyaju subagente, comisariado tese consejo de vigilancia, tumtumä pyäjku yoskuy.
Jujtzyek iyä kijpapä tyäwä jiꞌn, ka onyajpapä täjkäpyapä kupkuy jaraꞌis, tese teꞌ eyarampäꞌis anhkiꞌmkuꞌis mityajpäpä anhkiꞌmyaꞌe. Teꞌ kupkuy jaraꞌis teserike anhkiꞌmpapäꞌis sänh koroya, etze koroya. Yaꞌajk tesena ijtyajpapä, sunyi kyotzojkyajpapäꞌina; jäꞌsikam jujtzye neꞌ kyätu ame täꞌ mustampa myumu tire ijtupä yäꞌki nitiyä tese tzäꞌpya, jujtzye täꞌ äjtzyä täꞌ yeꞌnhpa eyapä teꞌ kipspa, tekonte ijtu wyäpä, tese jiꞌ wyäpä kipsokyuy.
Yäti teꞌ kukpuyomoram jene ijtu jiꞌ wyäpä kipsokyuy, ijtyaju päntam jene eya tzyäjkyajpapä, ijtyajupä yomoram yajksyu wijtyajpapä, jiꞌ tzyäjkyaꞌepä kuenta tzyameram. Yäti teꞌ ijtyajupäꞌis tum yoskuy wenenhomo nyuꞌmyajpa tumin, jene eya tzyäjkyajpa, ijtyaju komeke tzyapyajpapä, tekoroyare yajksyu ijtyajpapä kupkutyam, jujtzye nämpapä yäꞌ pät:
​
-
ka tiꞌ tzyäjpapä pät, naꞌ nuꞌmupä, ka yaj kaꞌu tyäwä, tiꞌ tzyäjkupä jiꞌnte myumu jama teꞌ anhkiꞌmpapä wäꞌ yospapä, ka jaꞌ irä tumin jiꞌnte musi wijtame (Gómez, tzyameꞌomo 2017).
Jujtzyek teꞌ päntam tzyapyajpa jujtzye kipsyajpa, tire syutyajpa kyupkuꞌis koroya, teꞌ kirawaꞌis päntam wenenhomo jiꞌ tzyäjkyaꞌe kuenta teꞌ tzyameram, näpyajpa “tiꞌ maka myusyaꞌe”, tese kipsyajpa, näpyajpa jiꞌ nyäjktäyaꞌepä tzyameram, yoskutyam, tekonte tese tzyäjkyajpapä.
Yäti teꞌ zona zoqueꞌis kyupkutyam ijtyajupä jujtzye anhkiꞌmyajpapä, jiꞌnte jujtzye syutyajpapä kirawaꞌis päntam makapä täjkäyaꞌe.
​
Ahora la zona zoque tiene sus propios reglamentos internos y formas de organización.
Kupkuyomoram nuꞌkyajpa kirawaꞌis päntam, mityajpapä komeke tzame jiꞌn, tese jujtzye zona zoqueꞌis kyupkutyam oyaju:
-
Tum jama oyaju kirawaꞌis päntam, myumu zona zoqueꞌis kyupkuy kätyaju, tzyäjkyaju tumkuy, tzyapyajpana rikomakaꞌayaꞌe tumin jiꞌn ka teꞌ päntam maka tzyäjkyaꞌe jujtzye kirawaꞌis tzyapyajpana. Jene tzyäjkyajpana tumkuy, tese jene kyeꞌyajpana tumin tiram koroya makapä jyuyaꞌe. Tumin europä maꞌ iri näpyajpana, ka teꞌ päntam jyaꞌpäyajpa noꞌa, jäꞌsikam maka isyaꞌe tumin, milaka kyeꞌyaju tumin. Tese teꞌ kirawaꞌis päntam oyaju komejkyaꞌe, jene nyuꞌmyaju tumin, jujtzyek jene tuꞌmyaju tumin makyajuꞌu (Mondragón, tzyameꞌomo 2025).
Yäti zona zoqueꞌis kyupkutyam mäjaꞌa, oyajpa kirawaꞌis päntam, tiꞌ oyajpa myeꞌtzyaꞌe wiꞌna subagente anhkiꞌmpapäꞌis tyäjkomo makyajpapä kyeꞌyaꞌe wäꞌkä musä täjkäyaꞌä. Yäti teꞌ zona zoqueꞌis kyupkutyam ijtyajupä jujtzye anhkiꞌmyajpapä, jiꞌnte jujtzye syutyajpapä kirawaꞌis päntam makapä täjkäyaꞌe. Ka eyapä pät opya, wiꞌna maꞌ kyuꞌmetze teꞌ subagente ka muspa täjkä. Teserike yäti jujtzye jojowi wijtyajpapä, tzyäjkyajpapä, nuꞌmyajpa, kijpyajpa, myumu kupkuy tyumkuyomo tzyäjkyajupä jaye toto juj tzyampapä ti ora muspa wijtyaꞌe, yäti tunhomo jiꞌnante muspa ꞌyujkyaꞌe tzojy, ka tese tzyäjkyajpa maka kyoyoyaꞌe.
Yäti ka iyä eya tzyäjkpapä wyejyajpa anhkiꞌmkuꞌis tyäjkomo tey ꞌyonyajpa, ka jene eya tzyäjkupä maꞌ kyoyoꞌe, tese ka nyuꞌmu, ka teltiru tzyäjkupä nyäjmayajpa wäꞌkä purä kupkuyomo.
Tumkuyomo tzyäjkyajupä toto juj tzyampapä ka maka wätzäjkyaꞌe masanhtäjk, anhmakyuyꞌis tyäjk, tese ka maka tzyejtzyaꞌe tuk myumu teꞌ päntam maka ꞌyoyaꞌe, ka jiꞌ makyaꞌepä jujtzyek nuꞌkpa tumä kotzowe, sajyajpa tumin teꞌ iyä jaꞌ ꞌyoya yose tey maka yaj tzyuꞌnhyaꞌe tumin. Tekonte pyena wäꞌkte myumu yosyaꞌä. Ka iyä kaꞌeꞌajpa yaj käjtyajpa teꞌ yoskuy, teserike ka tiyä maka kyoyoyaꞌe teꞌis jiꞌ maꞌ kyoyoꞌe, tese ka yomo jaꞌ irä jyaya ka ijtu ꞌyune jiꞌ tzyäki yoskuy. Tese yosyajpapä zona zoqueꞌis kyupkutyam.
3 Te’ kupkuy te’re te’ anki’mpapä muspapä jujtzye ijtyajpapä kyupkuyomo, te’re ka ijtpa kijpkujy mita sunyi wewene, tese te’is mita anhki’mi jujtzyek tzyäjkyajpapä säk.
Revista Kiwani – Todos los derechos reservados – 2025