top of page
Kiwani, logo oficial a color chico.png
ART 6 CABEZA_edited.jpg

ARTÍCULO
EN IDIOMA

LHIMASIPIJ
(TEPEHUA)

Japutaulan jamasipijni: tacha talaqtsincha yu lhitapatsa talakmakay yu jalachimo’onun

(Autoridades comunitarias: Perspectivas desde el pueblo masipijni)

Lic. Inoscencio Flores Mina¹

Logo X color chico.png
Logo X blanco chico.png
Región_de_Huasteca_Baja.png
Foto 8_edited_edited.jpg
ART 6 LHIMASIPIJ TEPEHUA_edited.jpg

Putaulanin jamasipijnin yu tabilanalh lakapulaknan Tlachichilco, Veracru, laqts’inau, bata’un talimalaqasi’ yu jalachimo’onti. Ani nomputunta. Ba yu jalachimo’on yucha yu ja’aqtejunmun tan oxi ka’alh yu ixputaulank’an, tan talaqti’ulata yu tacha katapu’alinacha, bachu’ yu tacha tatapatsaycha ne katalakmukalh yu tamaksk’ini’ exi chuncha jantu katamaqats’anqalh ixtapastak’atk’an ne yu tapulistak’a ixputsukuk’an.

 

Tacha ani mapasuyau, tumpaj junita junita tacha tamalaqasi’ yu japaknan y jalachimo’on. Laka maqaniaj putaulanin tacha yu jasmasipijni tanajun ba yu jalachimoi’on yucha t’alhtanan yu putaulan, jantu tumpaj mukay. Ni jalachimo’on yucha yu tachuxi xamachaqan yu lakaputaulanin, jantu ba qaintan lapanaki kubalh. Ixlhiyucha talaksak’a qaintan lapanaki aqtejunun jalachimo’on, tan yu xamachaqan yu putaulan talaqts’ila’an ne tajunlani’ tacha kamukalh yu ixlitapatsa xtaqnikan.

 

Tacha Ani naunau, incha yu lapanaki mach’apakan yu kalachimo’onulh jantu oxi tapatsay, yu putaulan yucha bachu’ moqosuni’ yu malich’apakanta. Kamuk’ati jalachimo’on lakaputaulanin masapijni ne alatincha laqmaqaniak putaulanin, jantu ba lakaxk’ilij kubalh.

 

Lakaputaulanin jamasipijni, tanujun ba qaintan lapanaki yu puxkaukan tan kubalh jalachimo’onu (agente municipal, misariado ne alaticha), yucha, ani lapanaki yu masuy oxi ixlhitapatsa tan bananajcha aqtelh tapaknuy lakaputaulan.

Yu lapanaki mukakan lachimo’onu’ yucha yu laqaintsa’ojoy ixjamapalanti, yu tapasalh ixpumiyulh, yu xajalistakna’, ne yu alaticha lakst’uni pulachjimo’on yu mach’apakalh, chuncha, yu ani lapanaki tan laqts’inkalhcha ba oxi tapasay ne mukalh yu lijunkalh lakaputaulan.

 

Ni katalakmulan mimpulachimo’on lakaputaulanin jamasipijni, jantu qamanti kubalh, ani litapatsa ixlito’oyakan, ixkhiyucha, maqan ixtaminau jantu mit’i ixjumputun lachimo’onu’, tan ixlakti’ulakan jantu ixtalaqa’i. Chuncha yu lapanaki jantu jumputun lachimo’onu’, tajujun ba yucha yu oxi mukay ixlhitapatsa.

 

Tan qaintan lapanaki laqa’i ixpulachimo’on bachu’ laqa’i yu litapatsa maqsk’ini kamakakalh tan yu oxi kapulhtanalh ixputaulan. Na yu lachimo’onu’ yucha yu tatakyotsukuy tan lajkunta’ikan kubalcha bachu’ bachu’ tan ta’an sk’impate’inin yu maqsk’ini lakaputaulanin, task’in kamakakalh pamamo’un, kalo’oxikilh yu pakuch’unu, lakatinixnan ne alaticha, yu’uncha yu ta’an ne tamin tan task’impataji’ kubalcha lakapulaknan ne xanta’an tan maqsk’ini.

 

Ni xalachimo’onu lakaputaulan yu’uncha yu lajkunta’i yu machaqan tan bachu’ katamukalh yu lhitapatsa maqsk’ini, tacha ani mapasuyau:

papel texturaosioyeasosioyea.png

Incha qaintan lachimo’onu’ jantu mukay oxi ixlitapatsa, yu jamachaqan yu’uncha yu talit’ajun tapatsi yu kalakmapaxalh.

​

Cuando una autoridad comunitaria no ejerce bien su encargo, la asamblea comunitaria tiene la potestad de removerla.

simbol.png

tan maqayaukan pamamo’on maqsk’inikan lapanaki, yucha yu lachimo’onu yu jakunta’i ani lapanakni. Chuncha tapasay bachu’, tan qaintain lapanaki maqtoqoxay, yu lachimo’onu mak’atsanikan ne yucha bachu’ oktok’ay lakaputaulan, malaqachay ixmiyulhnin tan taputauk’ay tamin chaqay ne tanujun yu 

tapasalh ale yu linaunkan. Yu lhitapatsa tamukay tan qaintan lapanaki nij, lajkunta’ikan alhkujnita ne chuncha bachu’ yu ix’ajnati yu putaknun ne ale maknunti.

​

Exi chuncha, ni litapatsa yu mukay qaintan xalachimo’onu’ lakaputaulan jamasipijni jantu bat aun kubalh, bachu’ maqsto’ ni lapanakni tan talakti’ulay tapastak’ati yu tacha kaputapatsakalhcha lakaputaulan, bachu’ yu talaqts’in yu tamaqsk’ini; ni lachimo’onun bachu’ talaqts’in ne talajkunta’i lapanakni tan katabalh mak’ataninin, talaqmaqxto’ bachu’ tan katamukalh jamato’oyanti ne chuncha jantu kats’anqalh ixputsukuk’an yu lapanakni.

 

Tacha ani yu mapasulimintau yu lachimo’ontu ne yu lachimo’onu’ laqmulakan lakaputaulanin masapijnin oxi makay tan yu machaqan xamaktaun kata’alilh ne talaqlo’ixi yu axtopnu’ aqtamixi taputs’in. Jantuchun tapasay tan tapaqnuy putan jalachimo’on tan aqch’intamay yu xalachimo’on yu jamasipijnin. Tapasay bachu’ tan aqtmixi yu lapanaki mukakan lachim’onu’ laixputalan ne jantu mukay tacha yu ixlaqmiti tan aqch’intamay yu ixtapastak’atk’an yu jamachaqan.

 

Tichuncha tapasaicha ani ixtaminau

Laqsubalh junita, ani ixtaminau tan ixtalaqsakya ixjalachimo’onun yu jamasapijnin oxi jatapastak’ati ixtamakay tan ixtapuxkuju’ yu poqlhlhi lhitapatsa. Ani julchan, tacha ani jalakchibininau laqts’inau bachu’ ba yu japutaulanin ixtats’anqani’ tan katamapaknulh yu xanatin na maqancha bamun jo’akna yu ixtalaqti’ulay yu jalachimo’onun. Tan ani ixtaminau tapaxaicha bachu’ yu ani jatapastak’ati, laksni, laksni tataknumintacha bachu yu xanatin, chabay bachu’ucha lajkunta’ikan tan lakmukakan yu jalachimo’onin, lakti bachu’ucha talaqa’i ixpalachimo’onk’an. Ani kate’anau kamaksk’iniyau oxi bachu’ yu katatapaknulh yu ts’inin ale yu ts’alanin tan laqts’inau bachu’ ts’anqay katatalakanukh ne yu xalaj’ainin katajakunta’inilh.

 

Yu laqsaqamay xaputsuku kimputaulank’an

Tapsay bachu’ lakimputaulanink’an jamasipijni yu tach’atay lakapulaknan Tlachichilco, Veracruz, tan maqancha ixjalachimo’onun yu’uncha ixtak’atsay tacha ixtalakt’i’ulaycha ne jantu mitichun ixtapaknuy yu jantu machaqan lakaputaulan katabalh. Jantucha maqan kat’aqnilh, chabay t’aunaucha yu 2025 jach’in tan abijt’icha tapasaicha bachu’ 25 jach’itin tan tatapaknuy yu jalachimo’onun lakapulaknan tan yu’uncha aqtamixi talakti’ulay tayunincha katabalh yu katalachimo’onulh lakaputaulanin, ani nomputunta la oxi tapaknuy yu junkan partidos políticos, exi chuncha yu partido lajay uqchuncha lakapulaknan yucha yu aqtamixi lachimo’onumputun. Ani tapastak’ati jantu oxi tasuy, na limaqchapuy yu jamachaqan chuncha tan tumpaj lajmakay yu lapanakni ne jantucha oxi bachu’ poqlh talaputun, yu ani jatapastapastak’ati maqtaqa’y yu putaulanaxi.

 

Tacha ani naunau tan qaintan jalachimo’onu’ lakaputaulan tapaknuy xalachimo’onu lakapulaknan ne talichibini’ bachu’ yu partido jantu’oxi tatapatsay na aqtamixi bamun t’alat’alhtanan yu talamispalh la’ixpartidojk’an; incha alin aqtjuntu bamun yu talamispay talapaxkay ne yu jantu oxi talaqts’in tumpaj

tamakay. Yu ani yucha yu jantu oxi lhitapatsa kabalh.

 

Ixtapastak’atk’an jamasipijnin yu tatach’atay lakapulaknan Tlachichilco tanujun, ba yu qaitan jalachimo’onu tan laqsakk’an ba maqask’ini oxi kamakalh ixlitapatsa. Qaintan oxi jalachimo’onu ba laqti’ulakan tacha ixtapastak’ati yu jamachaqan tan jantu maqsk’ini katapaqnulh atan lapanaki kubalcha kamakmimchalh alakat’an. Qaintan oxi jalachimo’onun talaqtsi’i’ajin yu xamachaqan yu japutaulanin xliyucha bachu’ t’alhtanan ixputaulan, yucha jantu linujun yu oxi ne yu jantu oxi.

1 Originario de Tierra Colorada, Tlachichilco, Veracruz y licenciado en Gestión Intercultural para el Desarrollo. Jefe de Sección de Traducción y Certificación en Lengua Indígena de la Academia Veracruzana de las Lenguas Indígenas y actualmente estudiante de la Maestría en Educación para la Interculturalidad y la Sustentabilidad de la Universidad Veracruzana.

AEnB2UqKb36u3oj6rppTWyK51eAMmA4axjBjXnut
ORFIS25 page.png
FECCEV page.png
CGE page.png
LogolargoTribunalDisciplinaJudicial.png
TRIJAEV page.png
CPC page.png
legisver.png
SESEAV page.png

Revista Kiwani – Todos los derechos reservados – 2025

bottom of page